Onderzoeksgroep ‘Stemmen’ UMC Utrecht
Stemmen horen; in de psychiatrie beschouwd als een hallucinatie, maar in de spirituele wereld een vorm van contact met entiteiten. Is het een en dezelfde ervaring? Is het positief zolang je er controle over hebt, maar negatief als de stemmen jou controleren? Of zijn het verschillende waarnemingen, het één bijzonderheid door de hersenen veroorzaakt, het ander een buitenzintuiglijk contact? In Nederland is het tot nog toe een controversieel thema. Maar wat weten we nu eigenlijk over stemmen?
Bij mensen die onbekend zijn met stemmen stuit het nog vaak op angst en ongeloof en wordt het meestal geassocieerd met psychiatrische ziekten. Dat dit ten onrechte is, blijkt sinds begin jaren negentig uit verscheidene onderzoeken die uitwijzen dat het horen van stemmen aanzienlijk meer voorkomt dan gedacht. Ongeveer 15% van de vrouwen en 10% van de mannen hoort wel eens stemmen. Dit kan een onderdeel zijn van een psychische klacht, maar is dat meestal niet.Een deel van de mensen die stemmen horen blijkt zelfs bijzonder gelukkig met hun ervaringen.
Mensen die stemmen horen, ervaren vaak korte begrijpelijke zinnen. Soms herkent men de stem van een familielid of vriend. Af en toe is het de stem van een vreemde en op andere momenten hoort iemand de stem van een overleden naaste. Deze stemmen kunnen overal vandaan komen; uit de muren, uit de grond, uit het huis, van vlak bij het oor, of juist van ver weg. De leeftijd waarop iemand voor de eerste keer een stem hoort varieert sterk. Sommigen kunnen zich niet anders herinneren dat ze ooit geen stemmen gehoord hebben. Bij anderen ontwikkelt het zich tijdens de adolescentie of zelfs pas in de latere volwassenheid. Soms ontstaan stemmen in een moeilijke tijd, bijvoorbeeld na een sterfgeval of scheiding.
De eerste reactie dat iemand stemmen hoort is vaak een schok effect. Mensen vragen zich af wat er aan de hand is, waar de stem vandaan komt en of ze soms ziek zijn. Vaak gaan mensen dan op zoek naar de bron van de stem. Als zij eenmaal een verklaring gevonden hebben die bij hen past, dan geeft dat rust. De verklaringen die mensen voor hun stemmen aan nemen lopen ook weer sterk uit een. De een denkt dat het geesten of entiteiten zijn, de ander denkt dat het een overleden persoon is, een derde meent de stem van God of van een engel te herkennen. Overtuigingen met betrekking tot waar de stemmen vandaan komen variëren. Een deel van de mensen verklaart het als een paranormale gave of in contact treden. Anderen zoeken het in hun eigen gedachten. Na verloop van tijd accepteren de meeste mensen dat de stem niet fysiek aanwezig is.
Interessant is dat stemmen horen vaak samengaat met een sterkere sensorische gevoeligheid met betrekking tot de andere zintuigen. Zo zijn veel stemmenhoorders ook helder voelend, helderziend of helder ruikend. Bij sommige personen gebeurt het ook dat de functies van zintuigen door elkaar gaan lopen, in de wetenschap synaesthesie genoemd. Dit kan zich bijvoorbeeld uiten in het "horen van kleuren". Stemmenhoorders met deze aanleg zien bijvoorbeeld steeds de kleur blauw wanneer ze een bepaalde stem horen.
Opmerkelijk is dat het horen van stemmen vaak samengaat met vermoeidheid. Zowel fysieke als mentale vermoeidheid speelt hierbij een rol. Ook voor het in slaap vallen of gedurende het ontwaken, komt het regelmatig voor dat iemand een stem hoort. Daarnaast komt stemmen horen vaker voor bij mensen die een ernstig trauma hebben meegemaakt, zoals het verlies van een naaste, een echtscheiding of mishandeling in de jeugd. Toch heeft de meerderheid van de mensen die stemmen horen geen trauma mee gemaakt.
Een deel van de stemmenhoorders heeft echt last van de stemmen. Zij kunnen erg angstig worden, achterdochtig naar andere mensen raken en ook opdrachten van de stemmen uit gaan voeren uit angst voor straf. De groep mensen die angstig wordt van hun stemmen heeft meestal weinig of geen controle over hun stemmen. De stemmen komen dan ook ongewenst en vaak de hele dag door. Als het dan ook nog hele nare stemmen zijn, die iemand uitschelden of opdracht geven zich zelf iets aan te doen, kunnen mensen er letterlijk en figuurlijk ziek van worden. Bij hen kan een psychose ontstaan, die meestal psychiatrische behandeling behoeft. Hoewel de verschillen tussen mensen die "gezond stemmenhoren" en mensen die stemmen horen als onderdeel van een psychose duidelijk zijn, lijkt het bij beide groepen in essentie om dezelfde ervaring te gaan. De feitelijke aanleg kan een positieve uitwerking hebben op iemands leven, terwijl een extreem hoge aanleg een negatieve uitwerking kan hebben. Ter vergelijking kan men denken aan de mate waarin mensen stressgevoelig zijn. Een lichte gevoeligheid leidt vaak tot verbeterd presteren, terwijl een verhoogde gevoeligheid de prestatie kan verminderen en zelfs faalangst kan veroorzaken.
De groep stemmenhoorders die last heeft willen we graag zo goed mogelijk helpen. Daarvoor is het belangrijk dat we begrijpen wat stemmen horen nu precies is en welke aspecten daarvan de hinder veroorzaken. Om deze reden wordt in het Universitair Medisch Centrum Utrecht uitgebreid onderzoek naar het horen van stemmen gedaan. Inzicht in de aanleg en hersenprocessen gekoppeld aan de gevoeligheid voor stemmen kunnen ons helpen betere behandelmethoden te ontwikkelen voor mensen van wie het leven verstoord wordt door de stemmen. Dit inzicht kunnen we mogelijk verkrijgen door te kijken naar gezonde mensen die wel eens stemmen horen, maar hiermee goed kunnen functioneren. Wanneer we de erfelijke of neurologische basis van de aanleg tot het horen van stemmen bij deze groep kunnen vinden, kunnen we die kennis toepassen voor het bedenken van gerichte behandelingen voor mensen bij wie die aanleg te sterk aanwezig is.
Vragen die wij proberen te beantwoorden luidden: hoe kan het dat sommige personen wel stemmen kunnen horen terwijl dit andere mensen nooit overkomt? Wat gebeurt er in de hersenen als mensen stemmen horen of juist als ze zich ervoor afsluiten? En wat maakt dat sommige mensen controle over hun stemmen hebben en anderen niet? Tal van vragen die wij aan de hand van de huidige kennis maar in beperkte mate kunnen beantwoorden!
Onderzoeksgroep ‘Stemmen’ UMC Utrecht
Hoe kan het dat sommige mensen stemmen horen en anderen niet?
Sommige mensen geloven dat iedereen het in zich heeft. Dat het een kwestie is van het al dan niet ontwikkelen van deze eigenschap. Toch is dit twijfelachtig. Er is onderzoek verricht waarin getracht werd om gezonde proefpersonen stemmen te laten horen, bijvoorbeeld door ze LSD, cannabis of amfetamine te geven. Dit lukte alleen bij mensen die wel eens eerder stemmen gehoord hadden, bijvoorbeeld als ze heel moe waren. De meerderheid van de proefpersonen kon zelfs met sterke drugs geen stemmen horen. Overigens gingen wel veel mensen visioenen zien. Het lijkt er dus op dat niet iedereen aanleg heeft voor stemmen horen. Eén van de dingen die hierbij vooral opvalt, is dat familieleden van stemmenhoorders zelf ook vaker stemmen horen. En dit is niet alleen het geval bij naaste familieleden, maar ook bij verre en zelfs bij onbekende familieleden. Het lijkt dan ook logisch om op zoek te gaan naar een erfelijke aanleg. Eén van de verst ontwikkelde en meest betrouwbare methoden om naar aanleg te kijken is het onderzoeken van DNA: de genetische "vingerafdruk". Door bloed af te nemen bij zowel een groep gezonde stemmenhoorders als bij een groep gezonde mensen zonder stemmen, een groep die op alle eigenschappen, op het horen van stemmen na, te vergelijken is met de stemmenhoorders, kunnen we bestuderen of er verschillen in het DNA te vinden zijn, verschillen die wellicht op een aanleg voor deze ervaringen zouden kunnen duiden.
Een erfelijke aanleg voor het horen van stemmen komt waarschijnlijk tot uitdrukking in de hersenen, dat is immers het orgaan waar wij mee voelen, denken, horen, hopen en vrezen. Hersenfoto’s van mensen met een psychose die stemmen horen en mensen zonder stemmen laten verschillen in de hersenactiviteit zien. Allereerst is er sprake van een lagere lateralisatie. Lateralisatie is de mate van specialisatie van de hersenhelften. Eén van de specialisaties waar de linker hersenhelft in hoge mate bij betrokken is, is taal. Onderzoek heeft uitgewezen dat mensen die stemmen horen in een psychose een verhoogde taalactiviteit in de rechter hersenhelft hebben. Echter, mensen met een psychose hebben veel meer klachten dan alleen maar stemmen, zoals waandenkbeelden en verwarde spraak. Het is dus niet duidelijk of de toegenomen taalactiviteit in de rechter hersenhelft ook echt met de stemmen te maken heeft. Om dit na te gaan werden gezonde mensen met (positieve) stemmen uitgenodigd om ook een hersenfoto te laten maken. Onze resultaten laten zien dat gezonde stemmenhoorders inderdaad ook een lagere lateralisatie vertonen als gevolg van een verhoogde activiteit in de rechter taalgebieden. De mensen met een psychose vertoonden hetzelfde patroon, maar in sterkere mate.
Vlnr: gezonde controles, gezonde stemmenhoorders, Mensen met een psychose en stemmen.
Een tweede verschil in hersenwerking dat gevonden is tussen mensen met een psychose en gezonde controles is dat de samenwerking tussen verschillende hersendelen anders is bij mensen met een psychose dan bij gezonde controles. Uit ons onderzoek blijkt dat gezonde mensen die stemmen horen grotendeels dezelfde verschillen laten zien.
Wat gebeurt er in het brein wanneer iemand stemmen hoort?
sommige mensen lukt het om de stemmen in beeld te krijgen. Dit onderzoeken we door mensen in de MRI scanner te vragen op een knop te drukken op het moment dat ze een stem horen en de knop pas los te laten op het moment dat de stem weer weg is. Door de scans op momenten waarop de stem niet aanwezig is af te trekken van scans waarop dat wel het geval is, kunnen we leren wat er in de hersenen gebeurt wanneer iemand stemmen hoort. Onze resultaten laten zien dat het gehoorsgedeelte van de hersenen actief is wanneer iemand een stem hoort. Terwijl er voor de omstanders niets te horen is, blijken de hersenen toch een geluidssignaal te registreren. Deze activiteit is hetzelfde als activiteit opgepikt wanneer iemand een ‘echte’ stem hoort. Dit is zowel het geval bij de gezonde stemmenhoorders als bij de mensen met een psychose. Dit laatste duidt erop dat de ervaring inderdaad vergelijkbaar is. Bij beide groepen bleek de activiteit zich voornamelijk in de rechter hersenhelft te bevinden.
Activiteit tijdens stemmen horen
Behandelmethoden
Als we meer begrijpen over wat er in de hersenen gebeurt op het moment dat iemand stemmen hoort, kunnen we deze informatie gaan gebruiken om mensen die veel last hebben van stemmen in de toekomst een betere behandeling te bieden. In een ander deel van dit onderzoek proberen we dan ook de stemmen van mensen met een psychose te onderdrukken met magnetische pulsen. Deze techniek heet Transcraniële Magnetische Stimulatie, kortweg TMS. We gebruiken hiervoor de hersenscan die we gemaakt hebben gedurende het stemmen horen, zoals op het plaatje hierboven. De hersenactiviteit in deze gebieden is vermoedelijk gekoppeld aan de stemmen die ze horen. Door de activiteit in deze gebieden gericht af te remmen wordt geprobeerd de stemmen te verminderen. Dat is eerst geprobeerd in een kleine groep van 13 mensen. Bij hen nam de ernst van het stemmen horen af met 40%. TMS lijkt dus te werken tegen stemmen. We weten echter nog niet of TMS ook beter werkt dan placebo, een namaak behandeling. Om dat uit te vinden wordt nu een groot onderzoek gedaan waaraan 60 stemmenhoorders deelnemen die veel last hebben van hun stemmen. We verwachten in 2009 de uitkomst te weten.